idea

Kamienne krzyże i figury bruśnieńskie stanowią dziś unikalny pomnik nieistniejącego już największego w okresie II Rzeczpospolitej ośrodka kamieniarskiego. Ta niezwykła sztuka ludowa rozwijała się w małej wsi, Brusno Stare, położonej w obrębie masywu bruśnieńskich pagórów, z których rodziny kamieniarskie kopały kamień do swoich rzeźb.

Brusno Stare było wioską, gdzie od wieków mieszkali głównie Rusini. Tragiczne losy pogranicza kultur, podczas II Wojny Światowej, doprowadziły do Akcji „Wisła” w 1947 roku, wtedy wywieziono wszystkich mieszkańców. Wioska Stare Brusno przestała istnieć, a razem z nią zanikła tradycja kamieniarska. Milczącymi świadkami świetności bruśnieńskich warsztatów zostały cmentarne krzyże i figury a także przydrożne krzyże.

Do dziś nikt nie podjął starań ku temu, by poddać inwentaryzacji kamienne krzyże przydrożne i poznać ich historie. Pojedyncze osoby próbowały, czy też próbują na mniejszą lub większą skalę znajdywać krzyże i figury, jedni udostępniają swoje znaleziska inni nie, przez to są to niepełne badania. Stąd powstała idea, by kompleksowo odnaleźć wszystkie możliwe przydrożne kamienne krzyże oraz figury bruśnieńskie i stworzyć ich kompletną ewidencję. Unikalnym elementem tej ewidencji jest szczególne zwracanie uwagi na inskrypcje na tych obiektach. Dotychczas nikt tego nie robił, wiele z tych inskrypcji było przez dziesiątki a czasem ponad sto lat pod grubą warstwą farby, którą ludzie opacznie odnawiali krzyże, tworząc iluzoryczną czystość, niestety zasłaniając jednocześnie napisy i płaskorzeźby.

Pierwszą osobą, która podjęła starania związane z kompleksową inwentaryzacją był autor tej strony: Grzegorz Ciećka, który w lipcu 2013 roku uruchomił stronę internetową: www.kamienny.horyniec.info – której pierwotnym celem była ewidencja kamiennych krzyży z terenu gminy Horyniec, ale z czasem teren został rozszerzony o sąsiednie gminy. Wtedy też narodziła się potrzeba zdrapywania farby z krzyży, by poznać ukrytą historię. Po dwóch latach badań okazało się, że obiekty te można poddawać różnorodnej klasyfikacji, zarysowały się niemal od razu podziały na rodzaje fundacji, w zależności od przyczyny wystawienia krzyża czy figury, na przykład pamiątki zniesienia pańszczyzny w Galicji, ustąpienia zarazy we wsi, czy też szczęśliwego powrotu z wojny.

Po dwóch latach działań z kamiennymi krzyżami przydrożnymi okazało się, że stanowią one kopalnię historii lokalnej, często stanowią jedyne pomniki nieistniejących już wsi Ukraińskich i Polskich. Są też pomnikami zamarłej sztuki ludowej w regionie. W końcu stanowią nierozerwalny element krajobrazu  nie tylko ziemi lubaczowskiej, ale także i sąsiednich powiatów.

Dlatego też pod koniec 2015 roku powstała idea, by zdobyć fundusze, które pomogłyby w ciągu roku zrobić inwentaryzację przydrożnych kamiennych krzyży i figur bruśnieńskich. Dokonano zgłoszenia w konkursie o stypendia twórcze Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, które zostało wyselekcjonowane przez Ministerstwo do realizacji. Przy współpracy ze Stowarzyszeniem Folkowisko, Grzegorz Ciećka podjął się poszukiwań zaginionych, czy też zapomnianych kamiennych figur i krzyży na terenie powiatu lubaczowskiego. Z dniem 31 grudnia zostały zakończone poszukiwania i badania, czego efektem było 581 zaklasyfikowanych obiektów, każdy z nich jest naniesiony na mapę, sfotografowany i opisany. Spośród nich wyselekcjonowano 50 najciekawszych obiektów, które tworzą wirtualną trasę turystyczną. Oczywiście działania związane z odkrywaniem tajemnic kamiennych krzyży i figur przydrożnych nie kończą się z dniem 31 grudnia 2016 roku, to początek, bowiem dzięki tej inwentaryzacji będzie można podjąć konkretne działania. Dopiero teraz powstała kompletna inwentaryzacja obiektów, które powinny stać się zabytkami lokalnej kultury ludowej. Badania będą też trwać dalej, możliwe, że gdzieś jeszcze są ukryte jakieś figury czy krzyże przydrożne. Istnieje też potrzeba dalszych prac przy odsłanianiu inskrypcji spod farby, bowiem w przypadkach gdy krzyże stoją na prywatnych posesjach, dostanie się do nich wymaga indywidualnego podejścia i znalezienia dojścia, co podczas tego roku badań nie było możliwe do zrealizowania.

A jednak. Mamy kontynuację! Decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, projekt kompleksowej inwentaryzacji przydrożnych kamiennych krzyży bruśnieńskich będzie miał swój ciąg dalszy. Prace inwentaryzacyjne będą trwać od 1 stycznia 2020 roku do 31 grudnia 2020 roku. Ich wstępny plan będzie wyglądał tak, że do 31 grudnia na stronie kamiennekrzyze.pl pojawiać się będą aktualizacje obecnej inwentaryzacji z ziemi lubaczowskiej i 1 stycznia 2021 roku dostępna będzie kompleksowa inwentaryzacja wszystkich możliwych kamiennych krzyży bruśnieńskich, głównie z województw: Lubelskie i Podkarpackie. Jeżeli to będzie możliwe, to nawet z terenu Ukrainy. Dodatkowo dla lepszej orientacji dla urzędników, funkcjonować będzie oddzielna strona dla województwa Lubelskiego – http://lubelskie.kamiennekrzyze.pl – gdzie pojawią się zinwentaryzowane kamienne krzyże z terenu lubelskiego.

Projekt realizowany w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

stypendium-MKiDzN-logo