Książka „Krzyżowe opowieści”

„Krzyżowe opowieści” to na obecną chwilę jedyna w swoim rodzaju książka regionalna. Skierowana jest głównie do dzieci ale także i dla rodziców. Celem powstania tej publikacji jest zainspirowanie dzieci, a także ich rodziców lokalnym dziedzictwem kulturowym, historią i sztuką.

Opowieści zawarte w książce nawiązują do wielu różnych dziedzin życia. Inspiracją dla nich były między innymi drzeworyt płazowski, huta kryształu pod Narolem, garncarstwo dziewięcierskie, Linia Mołotowa, wyprawa na czambuły tatarskie Sobieskiego, rodzinne tragedie, radości, wiejskie straszydła i inne historie związane z fundacjami kamiennych krzyży na Roztoczu.

Legendy te tworzą skondensowaną historię regionu, zapisaną w formie baśniowej, przystępnej dla dzieci. Dla rodziców opracowana została część z historią kamieniarki bruśnieńskiej, aby mogli wytłumaczyć dzieciom niektóre aspekty historyczne. Każda opisana legenda oznaczona jest kodem QR, który pozwoli namierzyć w terenie miejsce akcji legendy. Książka ozdobiona jest foto-ilustracjami. 5 z nich zostało wyselekcjonowanych do wydrukowania na banerach na siatce mesh i wyeksponowanych w terenie.

Projekt zakładał też spotkania autorskie z dziećmi w szkołach, jednakże ograniczenia związane z COVID-19 wymusiły zorganizowanie działań online w tym zakresie. W dniu 12 listopada zorganizowane zostało przedpremierowe spotkanie na wolnym powietrzu z harcerzami z lubaczowskiego hufca. Podczas spotkania harcerze poznali historię kamiennych krzyży i autorka opowieści, Pati Maczyńska, przeczytała kilka legend. Premiera online zorganizowana została 26. listopada, jednocześnie w Zamościu, podczas spotkania dyskusyjnego klubu książki Tarabook, Pati Maczyńska zaprezentowała naszą książkę. Na spotkaniu obecni byli między innymi przewodnicy turystyczni, dla których nasza pozycja wydawnicza jest doskonałym materiałem dydaktycznym. Wszyscy uczestnicy spotkania również otrzymali egzemplarze „Krzyżowych opowieści”.

Pod koniec listopada dotarły do harcerzy książki. Trafiły one również do uczniów ze szkół z takich miejscowości jak: Zamość, Bełżec, Ruda Różaniecka, Łukawica. Aby książki były dostępne także dla innych zainteresowanych, Stowarzyszenie przekazało książki także do bibliotek między innymi w Bełżcu, Narolu i szkół filialnych, Cieszanowa i jej filii, Książnicy Zamojskiej. Żeby dostęp do publikacji mieli także turyści z dziećmi, książka przekazana została do Punktu Informacji Turystycznej w Narolu, Biura Turystycznego Quand w Tomaszowie Lubelskim, Muzeum Skamieniałych Drzew w Siedliskach i Punktu Informacji Kulturalnej i Turystycznej – Muzeum Ziemi Biłgorajskiej w Biłgoraju.

Na stronie internetowej poświęconej książce znajduje się więcej informacji o tym projekcie. Z czasem pojawiać się będą tam kolejne lokalizacje gdzie dostępna będzie książka: https://legendy.kamiennekrzyze.pl

Projekt pod tytułem „Kamienne krzyże bruśnieńskie i legendy” realizowany był przy wsparciu Euroregion Roztocze w ramach realizacji zadania publicznego „OBYWATELSKIE ROZTOCZE. Działania w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego i promocji Roztocza”. Realizator: Stowarzyszenie „Tegit Et Protegit” z Horyńca-Zdroju. Twórcy publikacji to: Pati Maczyńska, Grzegorz Ciećka i Alicja Mróz.

Koniec II etapu inwentaryzacyjnego. Kraina bruśnieńskich krzyży przydrożnych pokazuje swoje granice!

Od 1 stycznia 2021 roku, można zapoznać się z kolejnym etapem inwentaryzacji przydrożnych kamiennych krzyży i figur bruśnieńskich. Do 628 obiektów z powiatu lubaczowskiego doszło 290 obiektów z sąsiednich powiatów. Mamy ich razem 918! 

Czytaj dalej Koniec II etapu inwentaryzacyjnego. Kraina bruśnieńskich krzyży przydrożnych pokazuje swoje granice!

Kniazie 5

Znajdziesz obiekt klikając na współrzędne:

50.330138,23.478883

Inskrypcja przetłumaczona z ukraińskiego: „Zbaw Panie lud Twój, i błogosław dziedzictwu Twemu. Postawił Biłonoha”.

Krzyżyk klasyczny z dwoma Maryjkami i Ukrzyżowanym, bez dodatkowych ozdobników. W tym przypadku artysta postanowił umieścić datę fundacji „1930”, na podstawie belki krzyżyka. Najczęściej znajdziemy cokoły z wykończeniami ozdobnymi jako gzymsami, tutaj mamy formę daszka. Przed wojną, w tej okolicy był przysiółek Kniazi – Właszinówka. Biegła przez niego droga od wsi Rudki do Lubyczy Królewskiej. Obiekt mało znany, wcześniej niedokumentowany, znaleziony w styczniu 2021 roku dzięki wskazówkom od Karoliny.

TUTAJ album ze zdjęciami

Dziewięcierz 17

Znajdziesz obiekt klikając na współrzędne:

50.20082, 22.88047

Inskrypcja po przetłumaczeniu z Ukraińskiego: „Zbaw Panie lud Twój, i błogosław dziedzictwu Twemu … Czobit 1934” część tablicy inskrypcyjnej jest uszkodzona, jednakże z łatwością można zrekonstruować formułę modlitewną. Pod nią jest fundator, odczytać można tylko nazwisko i datę.

Jest to przykład nowszego typu rzeźb bruśnieńskich. Krzyżyk jest uszkodzony, jego belka z Maryjkami leży obok. Na ramionach są wklęsłe gwiazdki. Cokół dodatkowo ozdobiony jest wklęsłym krzyżykiem na szczycie. Widać ślady wypełniania inskrypcji turkusową farbą.

Krzyż został odnaleziony w styczniu 2021 roku. Namiary na niego przesłał Paweł. Znalazł go przypadkiem, szukał miejsca do robienia zdjęć roztoczańskiej panoramy. Wchodząc na upatrzone miejsce, oczekując ciekawego punktu widokowego, przypadkiem trafił na ten krzyż. W tych okolicach można zrobić między innymi fotografię kościoła po ukraińskiej stronie Dziewięcierza. Krzyż jest bardzo trudny do odnalezienia, bowiem stoi w zakrzaczeniu, dlatego też nie był szerzej znany. Bez dokładnej lokalizacji bardzo trudno go znaleźć w lecie, dlatego najlepiej szukać go w zimie, lub wczesną wiosną.

TUTAJ album ze zdjęciami

Dziewięcierz 16

Znajdziesz obiekt klikając na współrzędne:

50.21447, 23.44961

Inskrypcja częściowo zniszczona, ale da się odczytać na górnej tablicy formułę modlitewną po przetłumaczeniu z Ukraińskiego: „Zbaw Panie lud Twój”. Dolna tablica obita, możliwe, że był tam utrwalony fundator i data. Krzyżyk wieńczący jest zniszczony, został tylko element belki pionowej krzyża, na którym umieszczony jest titulus. Być może pod ziemią znajdują się jego kawałki.

Krzyż został znaleziony w styczniu 2021 roku, dzięki namiarom od Kamila Pustelnika, który umieścił wcześniej swoje znalezisko w internecie, sugerując, że może to być krzyż z cmentarza. Jednakże obiekt posiada klasyczną formułę modlitewną na tablicy inskrypcyjnej, która nie występuje na krzyżach cmentarnych. Dzięki temu udało się znaleźć szesnasty kamienny krzyż w Dziewięcierzu, który wcześniej był praktycznie nieznany i nieudokumentowany. Przed wojną był tutaj przysiółek Dziewięcierza Łuch. Uszkodzenie krzyża nastąpiło przez bydło, które tam wypasano w czasie PRLu. Prawdopodobnie został postawiony po 1920 roku, co można wywnioskować po jego formie.

TUTAJ album ze zdjęciami

Surmaczówka 1

Znajdziesz obiekt klikając na współrzędne:

50.12146, 22.80709

Inskrypcja po przetłumaczeniu z ukraińskiego: „Zbaw Panie lud Twój, i błogosław dziedzictwu Twemu. Jandruch Rubak Mary Rubak. 1/7 1904”.

Bardzo ważne jest w odczytywaniu inskrypcji z kamiennych figur i krzyży to, że trudności z odczytaniem powoduje nie tylko proceder zamalowywania inskrypcji i erozja kamienia. Szczególny problem stanowią błędy w pisowni, słownictwo gwarowe, błędy niezamierzone przez kamieniarza, czy inskrypcje rytowane przez samego fundatora, który mógł być analfabetą i rytował coś napisanego przez inną osobę. Inskrypcja na tej figurze jest przykładem nawarstwiających się problemów z odczytaniem. Mamy tu erozję kamienia, pozostałości po farbie, która maskuje litery, dlatego też trudno ocenić na pewno, czy element daty, wskazujący dzień i miesiąc poświęcenia: „1/7” faktycznie jest taki, a nie inny. W inskrypcji brakuje litery w imieniu fundatorki, mamy „Mary”, a powinno być raczej Maryja, niestety zabrakło miejsca na literę. Dodatkowo cała inskrypcja ma sporo ubytków, na przykład w literach „A”, sprawia to spore problemy, bowiem taki znak może naśladować szereg innych.

Figura w górnej części cokołu ma wnękę, która imituje kapliczkę, umieszczony jest w niej święty Mikołaj, w którego zapewne fundatorzy szczególnie wierzyli albo mieli intencje związane z dziedzinom, którym patronował. Święty Mikołaj uważany był za cudotwórcę, szczególnie pomocny był przy egzorcyzmach! Możemy się tylko domyślać, co się mogło stać w rodzinie Rubaków, że postawili tę niezwykłą figurę gdzieś daleko w polach, na granicy wsi. Jeżeli pomyślimy sobie teraz nad tym, że większość figur i krzyży przydrożnych jest anonimowa, że znajdzie się sporo tych ze świętym Mikołajem, to jak niezwykłe historie i wydarzenia mogą się za nimi kryć?

Krzyżyk wieńczący cokół był zniszczony, ale ktoś prowizorycznie skleił go betonem. Niestety głowa jednej z postaci pod krzyżem nie utrzymała się i odpadła. Chrystus ukrzyżowany ma ulepioną z betonu prowizoryczną głowę, która wygląda trochę karykaturalnie. Krzyżyk na ramionach ma w formie ozdoby wypukłe gwiazdki, które w opisach innych figur i krzyży są zawsze wymienione, bowiem można je uznać za coś w rodzaju podpisu kamieniarza. Ludowi artyści ze Starego Brusna byli często analfabetami i nie sygnowali swoich wyrobów, ale każdy z nich miał swoje charakterystyce wzory, których używał i je powtarzał. Dlatego warto na nie zwracać uwagę, bo zobaczymy, że powtarzają się na różnych krzyżach te charakterystyczne ozdoby. Kamienny krzyż przydrożny to nie tylko kamienny obiekt religijny, to dzieło sztuki ludowej, ale przede wszystkim niezwykła historia, która została zapomniana i czeka na ponowne odkrycie.

TUTAJ album ze zdjęciami

Mołodycz 10

Znajdziesz obiekt klikając na współrzędne:

50.15516, 22.87182

Inskrypcja po przetłumaczeniu z ukraińskiego: „Ten krzyż postawił Juan Tareszko. 19/4. 1911”.

Jest to jedna z niewielu przydrożnych figur zwieńczona prawosławnym krzyżem. Był on pęknięty, ale został prowizorycznie sklejony. Na górnej belce titulus. Wokół figury zasadzono cztery lipy. Był to bardzo popularny zwyczaj, służący do ozdoby miejsca, ale także dający cień. Często jadąc gdzieś koniem na wozie, gdy robiono przystanki, stawano właśnie przy krzyżach, które były w cieniu, pod drzewami, a obok były ławeczki. Ludzie kiedyś byli bardziej religijni, dlatego też wykorzystywali często taki czas do pomodlenia się. W wielu miejscach drzewa wycięto, lub połamały się, zniknęły ławeczki. Jadąc dziś samochodem człowiek nie ma czasu zatrzymać się, mimo iż jedzie szybciej niż kiedyś, na dodatek brakuje mu czasu na chwilę zadumy.

TUTAJ album ze zdjęciami

Radawa 7

Znajdziesz obiekt klikając na współrzędne:

50.14008, 22.75707

Figura na prywatnej posesji. Krzyżyk wieńczący jest zniszczony i na jego miejscu jest zamiennik z metalu. Jest inskrypcja, można odczytać tylko część” „Na chwałę Bożą…”, reszta jest nie do odczytania, bowiem cokół był ostrzelany z karabinu i w miejscu inskrypcji ma dziury po kulach.

TUTAJ album ze zdjęciami

Radawa 6

Znajdziesz obiekt klikając na współrzędne:

50.12842, 22.78584

Figura na prywatnej posesji, ma uszkodzony cokół. Właściciel obiektu postanowił zamontować krzyżyk na połowie cokołu. Jest tam inskrypcja, ale zamalowana.

TUTAJ album ze zdjęciami